Jak można podważyć testament?

Posted on Posted in Blog

W języku potocznym  Klienci zwracają się o pomoc prawną w sprawie „podważenia testamentu”. Taki termin nie występuje w przepisach prawa spadkowego, co nie oznacza, że prawo spadkowe nie pozwala na „podważenie” ostatniej woli spadkodawcy. Prawidłowo powinniśmy mówić w takiej sytuacji o podniesieniu zarzutu nieważności testamentu.

Kiedy podnieść zarzut?

Ważne jest, że taki zarzut możemy podnieść w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Teoretycznie można sobie wyobrazić taki zarzut ewentualnie w toku postępowania o dział spadku. Najczęściej chodzi o sytuację, kiedy istnieje testament, który jest bardziej korzystny dla jednego spadkobiercy, a mniej dla drugiego, dlatego z reguły z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu występuje ten spadkobierca, dla którego testament jest bardziej korzystny.

Wówczas Sąd spadku zawiadamia o wszczęciu takiego postępowania wszystkich spadkobierców ustawowych i testamentowych. Właśnie po uzyskaniu informacji, że toczy się takie postępowanie jest najlepszy moment, żeby podnieść zarzut nieważności testamentu, czyli podjąć działania w celu jego podważenia.

Przesłanki nieważności

Zgodnie z art. 945 § 1 kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeśli został sporządzony:

  1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
  2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
  3. pod wpływem groźby.

W praktyce najczęściej spotykamy się z sytuacjami, w których stwierdzenie nieważności testamentu następuje na podstawie pierwszego z ww. warunków, tj. gdy testament został sporządzony w stanie wyłączającym swobodne lub świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli przez testatora.

Opinia biegłych sądowych

Bardzo często testamenty sporządzane są przez ludzi starszych, nierzadko już schorowanych. Wiele chorób może wywołać ograniczenie lub nawet wyłączenie świadomości osoby sporządzającej testament. Z tej przyczyny możemy w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku stwierdzić nieważność takiego testamentu, zgłaszając wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego. Po zapoznaniu się z dokumentacją medyczną spadkodawcy, a także zeznaniami świadków biegły stwierdzi, czy w chwili sporządzenia testamentu spadkodawca miał tzw. zdolność testowania, czyli nie znajdował się w stanie wyłączającym możliwość świadomego lub swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. W toku procesu sąd może postanowić, że zamiast opinii sporządzonych przez biegłych sądowych lub dodatkowo, należy sporządzić opinię przez  instytut naukowy lub naukowo – badawczy, w rozumieniu art. 290 § 1 k.p.c. Taka opinia powinna być sporządzona zespołowo, po wspólnym przeprowadzeniu badania i winna wyrażać stanowisko nie poszczególnych pracowników instytutu, lecz instytutu jako takiego. Opinia instytutu powinna być podpisana przez osobę uprawnioną do reprezentowania instytutu na zewnątrz i odpowiedzialność za nią ponoszą nie osoby, które ją sporządziły, lecz instytut jako osoba prawna. Dowód z opinii instytutu naukowego lub naukowo – badawczego nie jest odrębnym środkiem dowodowym, lecz odmianą dowodu z opinii biegłych. Jego przeprowadzenie jest celowe jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia skomplikowanych badań laboratoryjnych lub doświadczalnych, gdy konieczne jest wykorzystanie najnowszych wyników badań naukowych, a także wówczas, gdy nie można w inny sposób usunąć istotnych sprzeczności w wydanych w sprawie opiniach biegłych.

Co do zasady nie musimy dysponować dokumentacją medyczną zmarłego, ale warto wiedzieć w jakich placówkach taka dokumentacja się znajduje. Można wówczas zawnioskować, żeby Sąd zwrócił się do tej placówki o dołączenie do akt sprawy dokumentacji medycznej, którą zbada biegły.

Przyczyna wewnętrzna jako źródło wady oświadczenia woli

Przy sporządzaniu testamentu brak świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli może wynikać z jakichkolwiek powodów, nawet jeżeli testator nie znajduje się w stanie nieprzytomności lub zakłócenia czynności psychicznych. Niewątpliwie stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, jak i stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi wynikać z przyczyny wewnętrznej osoby wyrażającej wolę. Musi wynikać ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Źródłem tej wady oświadczenia woli są szczególne właściwości psychiki lub procesu myślowego, znajdujące się „wewnątrz” osoby składającej oświadczenie woli. Przykładowo można wskazać jako przyczynę wewnętrzną, stan psychiczny wynikającego z wieku i chorób, powodujący utratę aktywność, siły woli i emocjonalnej kontroli nad decyzjami, a w konsekwencji brak zdolności przeciwstawiania się naciskom i sugestiom osób, na których  opiekę taka osoba jest  zdana  i pod  których  dominującym wpływem  pozostaje, tracąc jednocześnie wewnętrzne poczucie swobody postępowania (por. post. SN z 14.12.2011 r., sygn. akt I CSK 115/11).

Należy jednak w tym miejscu zauważyć, że same sugestie osób trzecich nie wyłączają swobody powzięcia decyzji, gdyż w przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli dotknięte byłoby omawianą wadą, rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie.

Wadliwość podpisu spadkodawcy

Ponadto, można stwierdzić nieważność testamentu sporządzonego przez spadkodawcę twierdząc, że nie został on sporządzony przez zmarłego własnoręcznie.
W takim wypadku dobrze jest posiadać listy lub inne pisma sporządzane przez spadkodawcę, ewentualnie zawnioskować, aby Sąd spadku zwrócił się do Urzędu Skarbowego o przedstawienie rozliczeń rocznych podpisanych przez spadkodawcę. Na podstawie takich materiałów porównawczych biegły sądowy z zakresu grafologii będzie mógł wydać opinię o prawdziwości podpisu spadkodawcy.

Art. 949. § 1. Spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą.

§ 2. Jednakże brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Ciekawostką wynikającą z orzecznictwa  jest to, że jeżeli biegły powołany przez sąd nie jest w stanie stwierdzić, czy spadkodawca spisując ostatnią wolę był trzeźwy czy pijany, wówczas uznaje się, że testament jest ważny.

Przedawnienie

Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Podsumowanie

Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest najczęstszą przyczyną nieważności testamentu. Stan ten rozumiany jest głównie jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru została całkowicie wyłączona. Sama sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji. Drugą najczęściej podnoszą przyczyną nieważności testamentu jest wadliwość podpisu, żeby wykazać tę wadę niezbędne jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu grafologii.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *